مقدمه
دعاوی مربوط به انحصار وراثت اغلب ناشی از اسناد وصیت دستنویس خانگی است که در آنها قصد وصیتکنندگان طبق استانداردهای حقوقی به روشنی تعریف نشده است. در تصمیم اخیر پرونده Aulinger v. Oda, 2026 BCCA 13، دادگاه استیناف بریتیش کلمبیا شفافیت بسیار مهمی را در مورد تمایز حقوقی بین «وصیتنامههای مشترک» (Joint Wills) و «وصیتنامههای متقابل» (Mutual Wills) ارائه کرد. دادگاه حکم دادگاه بدوی را که به اشتباه اعلام بیوصیتی (Intestacy) کرده بود، نقض کرد و به این ترتیب، علیرغم ابطال قبلی سند توسط همسر متوفی، نیت وصیتکننده (شوهر) را حفظ نمود.
پیشینه پرونده
اختلاف بر سر ترکه یوهانس سیبرت بود. در سال ۱۹۹۵، یوهانس و همسرش، دانیلا سیبرت، یک وصیتنامه دستنویس را در آلمان تنظیم کردند. این سند که توسط هر دو طرف امضا شده بود، کوتاه بود و بیان میکرد که در صورت مرگ آنها، والدین دانیلا، مارتین و گرترود استگر، را بهعنوان وارثان عام (Universal Heirs) تعیین میکنند. این سند یک «وصیتنامه مشترک» کلاسیک بود؛ یعنی یک سند واحد که حاوی وصیتنامههای دو نفر بود.
دههها بعد، در سال ۲۰۱۹، دانیلا وصیتنامه دستنویس جدیدی تنظیم کرد. در این سند جدید، او صراحتاً تمام اظهارات الزامآور قبلی را باطل کرد و یوهانس را بهعنوان تنها وارث خود نامید. دانیلا اندکی پس از آن در سال ۲۰۱۹ درگذشت. یوهانس در سال ۲۰۲۲ بدون اینکه هرگز وصیتنامه جدیدی تنظیم کند، فوت کرد.
خوانده دعوی، شانا اودا، که پیش از مرگ یوهانس با او در رابطه بود، استدلال کرد که اقدام دانیلا در سال ۲۰۱۹ مبنی بر ابطال وصیتنامه مشترک، عملاً کل سند سال ۱۹۹۵ را باطل کرده است، به این معنی که یوهانس بدون وصیت (Intestate) از دنیا رفته است. قاضی دادگاه بدوی با این نظر موافقت کرد و حکم داد که وصیتنامه سال ۱۹۹۵ فاقد اعتبار و اثر است. تجدیدنظرخواه، به نمایندگی از ذینفع وصیتنامه سال ۱۹۹۵، به این حکم اعتراض کرد.
تحلیل دادگاه: وصیتنامههای مشترک در برابر متقابل
مسئله اصلی در تجدیدنظر این بود که آیا قاضی بدوی با نتیجهگیری اینکه ابطال بخش مربوط به دانیلا در وصیتنامه مشترک باعث ابطال بخش مربوط به یوهانس نیز شده، دچار اشتباه حقوقی شده است یا خیر. دادگاه استیناف، به ریاست قاضی گومری، اعلام کرد که دادگاه پایینتر ماهیت حقوقی یک وصیتنامه مشترک را به درستی درک نکرده است.
تمایز حقوقی
دادگاه تصریح کرد که اگرچه این اصطلاحات اغلب بهصورت غیردقیق به جای هم استفاده میشوند، اما «وصیتنامههای مشترک» و «وصیتنامههای متقابل» از نظر مفهومی ابزارهای حقوقی متمایزی هستند. با استناد به Halsbury's Laws of England، دادگاه خاطرنشان کرد که یک وصیتنامه مشترک صرفاً وصیتی است که توسط دو یا چند وصیتکننده در یک سند واحد گنجانده شده است. از دیدگاه قانون، این یک وصیتنامه واحد نیست، بلکه دو یا چند وصیتنامه است که پس از مرگ هر وصیتکننده به طور جداگانه عمل میکنند.
در مقابل، یک وصیتنامه متقابل مستلزم یک توافق قراردادی بین وصیتکنندگان مبنی بر عدم ابطال وصیتهایشان است. این امر یک تراست ضمنی (Constructive Trust) ایجاد میکند که بازمانده را ملزم میسازد. دادگاه هیچ شواهدی از چنین توافقی بین خانواده سیبرت نیافت. بنابراین، سند سال ۱۹۹۵ صرفاً یک وصیتنامه مشترک بود.
ابطال بر اساس قانون WESA
طبق بخش ۵۵ قانون وصایا، املاک و جانشینی (WESA)، یک وصیتنامه تنها توسط خود وصیتکننده قابل ابطال است. دادگاه تأکید کرد که چون یک وصیتنامه مشترک شامل دو سند حقوقی جداگانه است، یک طرف نمیتواند وصیت طرف دیگر را باطل کند. زمانی که دانیلا در سال ۲۰۱۹ وصیتنامه جدید خود را تنظیم کرد، عملاً سهم خود از وصیتنامه مشترک ۱۹۹۵ را باطل نمود. با این حال، او فاقد صلاحیت قانونی برای ابطال سهم یوهانس بود. از آنجا که یوهانس قبل از مرگش در سال ۲۰۲۲ هرگز وصیتنامه جدیدی تنظیم نکرد، بخش مربوط به او در وصیتنامه مشترک ۱۹۹۵ معتبر باقی ماند.
تفسیر و «قاعده صندلی راحتی»
دادگاه همچنین به تفسیر عبارت «در صورت مرگ ما» که در وصیتنامه ۱۹۹۵ آمده بود، پرداخت. خوانده استدلال کرد که این عبارت به این معنی است که وصیتنامه تنها در صورتی معتبر است که زوج به طور همزمان فوت کنند. دادگاه این تفسیر محدود را رد کرد.
با اعمال «قاعده صندلی راحتی» (Armchair Rule)، که به دادگاه اجازه میدهد شرایط و اوضاع و احوال زمان تنظیم وصیت را در نظر بگیرد، قاضی گومری خاطرنشان کرد که زوج در آن زمان جوان، بدون فرزند و دارای ارتباط نزدیک با ذینفعان بودند. غیرقابل باور بود که آنها قصد داشته باشند وصیتنامه تنها در رویداد بعید مرگ همزمان اعمال شود. علاوه بر این، دادگاه به اصل حقوقی «فرض بر عدم بیوصیتی» (Presumption against intestacy) تکیه کرد؛ اصلی که تفسیری را ترجیح میدهد که منجر به یک وصیتنامه معتبر شود تا تفسیری که ترکه را بدون تعیین تکلیف رها کند.
پیامدها برای قانون بریتیش کلمبیا
این تصمیم بر ماهیت فردی «آزادی در وصیت» تأکید میکند، حتی زمانی که اسناد بهصورت فیزیکی مشترک هستند. این حکم بهعنوان یک رویه قضایی عمل میکند که نشان میدهد یک «وصیتنامه مشترک» به طور خودکار به معنای تقابل یا قراردادی مبنی بر عدم ابطال نیست. مگر اینکه شواهد روشنی از توافقی برای ایجاد وصیتنامههای متقابل وجود داشته باشد، دادگاهها با سند بهعنوان وصیتنامههای جداگانه برای هر امضاکننده رفتار خواهند کرد. در نتیجه، اقدامات یکی از وصیتکنندگان—حتی ابطال—تأثیری بر اعتبار تصمیمها وصیتکننده دیگر ندارد.
توصیه عملی برای وصیتکنندگان
سردرگمی در پرونده Aulinger v. Oda عمدتاً ناشی از استفاده از یک وصیتنامه مشترک دستنویس و غیرتخصصی بود. برای جلوگیری از دعاوی مشابه:
۱. از وصیتنامههای مشترک اجتناب کنید: اگرچه از نظر قانونی مجاز است، اما تنظیم یک سند واحد برای دو نفر اغلب باعث سردرگمی در مورد ابطال و تفسیر میشود. وصیتنامههای جداگانه شفافتر هستند و کمتر در معرض دعوی حقوقی قرار میگیرند.
۲. در مورد تقابل (دوجانبه بودن) شفاف باشید: اگر همسران قصد دارند با یک قرارداد مبنی بر عدم ابطال وصیتهایشان (وصیتنامههای متقابل) متعهد شوند، این توافق باید به صراحت مستند شود، ترجیحاً در خود وصیتنامهها یا یک قرارداد جداگانه.
۳. بازبینی پس از رویدادهای مهم زندگی: یوهانس میتوانست با بازبینی برنامهریزی املاک خود پس از مرگ همسرش در سال ۲۰۱۹ از این اختلاف جلوگیری کند. بهروزرسانیهای منظم اسناد مربوط به املاک تضمین میکند که تغییرات در ساختار خانواده به درستی منعکس میشوند.